BELTSAZAR biedt momenteel de volgende lezingen (thematisch geordend):
Joods Amsterdam
1. Mokum Alef [1590 tot 1790]
Kort voor 1600 vonden Joodse kooplieden hun weg naar Amsterdam. Zij waren gevlucht uit Portugal waar de inquisitie elke vorm van Joodse traditie vervolgde. De Amsterdamse koopmansgeest erkende juist het belang van godsdienstvrijheid. De eerste synagogen langs de Houtgracht hebben beroemdheden voortgebracht als de wijsgeer Spinoza en de rabbijn en boekdrukker Menasse ben Israël. Een tweede stroom Joodse migranten kwam uit Centraal- en Oost-Europa, op de vlucht voor de Dertigjarige Oorlog en meedogenloze Kozakken. Zij voegden zich bij de eerste groep migranten, maar behielden hun eigen tradities en gebruiken. Zo zijn twee onafhankelijke gemeenten ontstaan, waar de grote, monumentale synagogen in de oude Jodenbuurt nog van getuigen.
2. Kille Kedousja [1796 tot 2006]
In 1796 is in Nederland de burgerlijke gelijkstelling ingevoerd. Dat had voor de Joodse gemeenschap zowel nadelen als voordelen. Zo verloor de ‘Joodsche Natie’ haar autonome status, maar kreeg daar politieke rechten voor terug. Rond 1800 bracht een Joodse Patriottische beweging veel beroering binnen de eigen gelederen. Jurist Jonas Daniël Meijer heeft de politieke en bestuurlijke vernieuwingen uiteindelijk in goede banen kunnen leiden. In de negentiende eeuw staan industrialisatie en emancipatie centraal. Bekende personen uit dit tijdperk zijn de visionair Samuel Sarphati, bankier en filantroop Abraham Carel Wertheim, vakbondsleider Henri Polak en wethouder Monne de Miranda.
NB! De twee lezingen worden doorgaans samen als cursus aangeboden.
Diamantnijverheid
3. Amsterdam, 400 jaar diamantstad
Amsterdam gold gedurende bijna 400 jaar als dé diamantstad van de wereld. Joodse immigranten brachten rond 1600 de kennis van de Portugese zeeroutes met zich mee. Zo vonden ruwe stenen hun weg van Goa (in India) naar Amsterdam. Het slijpen was in eerste instantie een huisnijverheid. In de 19e eeuw groeide de productie door invoering van paardenkracht en later door stoomenergie. De 'Diamantslijperij Maatschappij' op het Roeterseiland wist een monopolie op het slijpen te verwerven. Met de vondst van grote diamantmijnen in Zuid-Afrika in 1870 groeide het aantal slijperijen in Amsterdam, die samen werk boden aan meer dan 10.000 slijpers. Arbeidsomstandigheden waren niet altijd even goed. Het is dan ook niet vreemd dat de eerste grote vakbond (de ANDB) is voortgekomen uit de diamantsector.
NB! Deze lezing wordt ook als cursus aangeboden in combinatie met één of twee stadswandelingen over de diamantindustrie
4. Slijpen langs de Achtergracht
De Diamantslijperij Maatschappij is de oudste diamantslijperij die Amsterdam nu nog kent. De oprichting van de fabriek aan het prille begin van de industrialisatie hield direct verband met de overgang van huisnijverheid naar grootschalige industrie. Langs de Nieuwe Achtergracht waar de fabriek staat ontwikkelde zich het centrum van de diamantindustrie. Daarvan zijn nog veel resten in het huidige straatbeeld terug te vinden. De lezing behandelt de historie en het maatschappelijk belang van de oudste diamantfabriek van Amsterdam en de overige diamantnijverheid langs de Nieuwe Achtergracht.
Geschiedenis van Joden in Suriname en op Curaçao
5. Joodse migratie naar de Nieuwe Wereld [reeks van 6 lezingen]
Tegelijk met de verdrijving van Joden uit Spanje en Portugal hebben diezelfde landen de aanzet gegeven tot de ontdekking van de zeewegen naar de Nieuwe Wereld. De handelsposten die aan de andere zijde van de oceaan werden gesticht boden mogelijkheden voor Joden en conversos (onder dwang bekeerde Joden) om ver weg van het vijandige Europa een nieuw bestaan op te bouwen. De Republiek der Verenigde Nederlanden heeft daarbij een cruciale rol vervuld als bruggenhoofd en als promotor van religieuze tolerantie. Historicus Daniël Metz spreekt over de rol van de Nederlanden bij de vroegste vestiging van Joden op het Amerikaanse continent. De cursus behandelt de Joodse migratie vanuit Spanje en Portugal via de Nederlanden naar Nederlands-Brazilië, Suriname, Curaçao en Nieuw Amsterdam (het huidige New York).
Lezingenreeks:
I. De Bakermat - Spanje en Portugal
II. Veilige havens - Antwerpen, Amsterdam, Hamburg en Londen
III. Transatlantische pioniers - Nederlands-Brazilië
IV. De Joodsche Natie – Suriname
V. Eilandbewoners - Curaçao en St. Eustatius
VI. Amerikaanse burgers - Nieuw Amsterdam en Rhode Island
NB! De bovenstaande reeks wordt ook aangeboden als één lezing, waarbij de hele migratiegeschiedenis is samengebracht in een overzichtscollege.
Geschiedenis van Joden in Marokko
6. De Mahgreb in beweging; Massa-emigratie van Joden uit Marokko
De joodse gemeenschap van Marokko heeft een lange geschiedenis. Met de komst van de islam (8e eeuw) wisselden perioden van religieuze tolerantie en onderdrukking elkaar af. In de twintigste eeuw deden nieuwe ontwikkelingen zich voor (Franse overheersing, toenemend Arabisch nationalisme, en opkomend zionisme) die de regio onder spanning zetten. Vanaf 1948 tot in de jaren ’70 verlieten ruim 200.000 joden Marokko. In de lezing zal de voorgeschiedenis en het verloop van deze massa-emigratie worden toegelicht.
7. Don Samuel Pallache, een Joodse gezant van de Marokkaanse sultan
Don Samuel Pallache kwam in 1608 vanuit Marokko naar de Republiek der Verenigde Nederlanden waar hij de basis legde voor de diplomatieke betrekkingen tussen deze twee landen. Prins Maurits gaf Pallache vervolgens het bevel over een handelsvloot en ook de Marokkaanse sultan vertrouwde hem vele privileges toe. Pallache ontpopte zich echter als een geslepen spion die informatie uitwisselde tussen zijn broodheren in Marokko, de Republiek en Spanje. Deze kleurrijke figuur was de zoon van een rabbijn in Fez en zou in belangrijke mate hebben bijgedragen aan de vestiging van de Joodse gemeenschap in Nederland kort na 1600. Het leven van Samuel Pallache geeft een intrigerend beeld van een kosmopolitische Joodse opportunist in een wereld van islam, katholicisme en protestantisme.
Het Digitaal Monument
8. Digitaal Monument 'online'
Het Digitaal Monument voor de Joodse Gemeenschap in Nederland is een website voor de slachtoffers van de jodenvervolging in Nederland. Iedereen die tijdens de Duitse bezetting als Jood werd vervolg en deze periode niet heeft overleefd heeft hier een eigen pagina. De persoonsgegevens, gezinsrelaties en woonsituatie vertellen veel over het de levens van deze personen. Bezoekers van de website kunnen ter aanvulling zelf foto’s of verhalen aanleveren. Zo ontstaat een uniek tijdsbeeld van de Joodse gemeenschap in de jaren ’30 en begin jaren ’40.
Als Coördinator van het Digitaal Monument, dat onderdeel uitmaakt van het Joods Historisch Museum, zal Daniël Metz een uitleg geven van het Monument, waarbij ook de achtergronden en toekomstige ontwikkelingen worden toelichten.
De website is te bezoeken op www.joodsmonument.nl.
Jodendom
9. Stromingen in het Jodendom [lezingenreeks]
De Joodse traditie kent een ontwikkeling van meer dan 3000 jaar. Veranderingen in de wereld hebben telkens aanpassingen in de traditie nodig gemaakt. Maar hoe kan een traditie veranderen zonder verlies van de eigen identiteit? Geografische spreiding en maatschappelijke en spirituele behoeften hebben geleid tot een veelheid aan stromingen. Desondanks voeren alle stromingen terug naar één onmiskenbaar Joodse basistraditie.
De cursus heeft tot doel inzicht te geven in de culturele rijkdom en diversiteit van het jodendom en is opgebouwd uit twee delen. Tijdens de eerste sessies zullen enkele basiswaarden van het jodendom worden besproken, zoals de studie van thora, tikoen olam (het helen van de wereld) en het vertrouwen op de komst van de messias. In het tweede deel van de cursus zullen diverse stromingen in het jodendom worden toegelicht, waaronder het chassidisme, de neo-orthodoxie en het liberale jodendom. De cursus is nadrukkelijk niet theologisch, maar gaat uit van een cultuur-historisch perspectief.
I. Joodse cultuur en gewoonten [3 bijeenkomsten]
II. Stromingen in het jodendom [2 á 3 bijeenkomsten] |
